We worstelen met het bestrijden van desinformatie en populisme. Bas Erlings, oud campagnestrateeg van Mark Rutte, leert ons begrijpen op welke sentimenten en psychologische verschijnselen een populist aanhaakt, om zo weerwoord te geven.
Dat is nuttig, ook voor woningcorporaties en haar commissarissen, omdat dezelfde psychologische verschijnselen ook in de boardroom en in de dynamiek tussen huurders en verhuurders spelen. Ik schets inzichten en parallellen.
Erlings haalt onderzoek van Kahneman aan, die het befaamde boek ‘Thinking fast and slow’ schreef (aanrader!). Ons brein is getraind om zo snel mogelijk antwoorden te geven, in plaats van rustig te overwegen. De populist biedt eenvoudige antwoorden, zo wordt het reptielenbrein gerustgesteld, maar verdwijnen echte oplossingen achter de horizon. Dit ‘thinking fast’ is ook een valkuil voor commissarissen: Het risico dat we denken dat de probleemanalyse wel helder is en de oplossing voor de hand ligt. Thinking slow doen we maar zo’n 2% van de tijd. Zouden commissarissen hierin een uitzondering zijn?
Daarnaast laat Erlings zien dat populisten veel meer op emoties zitten die het reptielenbrein aanspreken. Emoties zijn nauwelijks te veranderen met argumenten (cognitief impenetrabel). Deze mismatch tussen emoties en feiten zagen we recent bij de huurverhoging. Velen (inclusief ikzelf) stapten in de valkuil dat we met rationele argumenten probeerden de emoties van blijdschap en opluchting bij de huurder te veranderen. Dat lukt dus niet. Wat nodig is, is inlevingsvermogen, nabijheid, begrip en woorden van hoop. Pas als er veiligheid is, is er weer kans op gesprek. En dit geldt natuurlijk ook in de boardroom.
Mensen hebben behoefte aan autonomie, competentie en verbondenheid, beschrijft de zelfdeterminatietheorie. De populist speelt hierop in door ‘take back control’ ‘make America great again’ en ‘Den Haag bepaalt uw leven’ doordat je ‘dingen niet meer mag zeggen’, om maar eens wat voorbeelden te noemen. Hoe helpt u uw bestuurder om een constructief alternatief voor autonomie (bv. mag een huurder zelf klussen aan zijn/haar huis?), competentie (bv. ik kan mijn talenten inzetten in wijken en buurten) en verbondenheid (bv. collectief wonen) te bieden?
Een andere model dat Erlings aanhaalt, is de motivatietheorie. Mensen hebben oerbehoeften die vervuld moeten worden: je naasten hebben het goed, je hoort bij de groep en het gaat steeds beter. Flexibilisering, de wooncrisis, de klimaatcrisis, stress over geld; u kunt zelf waarschijnlijk wel voorbeelden bedenken die deze oerbehoeften ondergraven. Hopelijk kunt u ook uw gedachten laten gaan wat de woningcorporatie kan doen om deze oerbehoeften juist te vervullen
Populisme is een recept voor onstabiel overheidsbestuur. Dit is ingewikkeld voor maatschappelijke organisaties en nog extra voor woningcorporaties, omdat zij, vanwege hun langetermijn investeringsagenda veel baat hebben bij stabiliteit.
Populisme rukt op. In een recent interview gaf Erlings aan dat vier van de vijf fases voltooid zijn, voordat de populist gewonnen heeft. Alleen de meerderheid halen is nog niet gelukt, maar op een moment stonden de populisten op 62 zetels in de peilingen. Dan komt het dichtbij.
Ik maak me ook zorgen over populisme en de maatschappelijke tweedeling. Dit boek hielp me om beter te begrijpen en een handelingsperspectief te bieden. Dat stelt mijn brein dan weer gerust.
Robert de Heer is sociaal psycholoog, directeur en adviseur bij Vannimwegen, begeleidt rvc’s bij hun zelf-evaluatie en strategische sessies en is podcasthost bij de VTW.