Boekrecensie door Joris Arts

Gamechangers - Tom De Bruyne

Als toezichthouder lees ik veel boeken over leiderschap, strategie en verandering. Vaak gaan die boeken over wat organisaties zouden moeten doen. Gamechangers van Tom De Bruyne kiest een andere invalshoek.

Het boek gaat niet zozeer over organisaties, maar over systemen. En vooral over de vraag hoe je systemen kunt veranderen wanneer die zich hardnekkig lijken te verzetten tegen verandering.

Opvallend concreet

Dat klinkt misschien theoretisch, maar De Bruyne maakt het juist opvallend concreet. Het boek staat boordevol voorbeelden uit uiteenlopende sectoren en maatschappelijke vraagstukken. Van de woningmarkt tot onderwijs, van de Oostvaardersplassen tot de wederopstanding van LEGO. Juist die enorme hoeveelheid aan praktijkvoorbeelden maakt het boek zo sterk. Bij heel veel voorbeelden betrapte ik mezelf erop dat ik parallellen zag met vraagstukken waar woningcorporaties en andere maatschappelijke organisaties dagelijks mee worstelen. Juist omdat toezichthouders vaak naar de lange termijn en de onderliggende patronen kijken, voelde dit boek voortdurend relevant.

Systemen houden zichzelf in stand

Een van de centrale boodschappen van het boek is dat systemen van nature geneigd zijn zichzelf in stand te houden. Wie verandering wil realiseren, moet daarom eerst begrijpen hoe een systeem werkt. Verandering ontstaat niet door harder te duwen, maar door de juiste hefboom te vinden. De auteur gebruikt daarbij de metafoor van acupunctuurpunten: kleine interventies op de juiste plek kunnen leiden tot grote effecten elders in het systeem.

Fascinerende voorbeelden

De voorbeelden waarmee dit wordt geïllustreerd zijn vaak fascinerend. Zo beschrijft De Bruyne hoe investeringen in openbaar vervoer in Medellín uiteindelijk niet alleen zorgden voor betere bereikbaarheid, maar ook voor meer veiligheid, sociale samenhang en economische ontwikkeling. Tegelijkertijd laat hij zien dat goedbedoelde maatregelen soms juist averechts uitpakken. Zo beschrijft hij ook het voorbeeld van hogere salarissen voor docenten. Bedoeld om het beroep aantrekkelijker te maken in tijden van arbeidsmarktkrapte, maar met als onverwacht gevolg dat docenten er juist voor kozen minder uren te werken waardoor de tekorten juist nog verder toenamen.

Weerstand en handvatten

Naast verschillende soorten interventies beschrijft het boek ook de weerstand die verandering vrijwel altijd oproept. De Bruyne vergelijkt deze weerstand met het immuunsysteem van een organisatie of samenleving. Patronen als ‘dat is slechts een incident’, ‘dat hebben we al eens geprobeerd’ of ‘dat werkt hier niet’ zullen voor veel bestuurders en toezichthouders herkenbaar zijn. Sterk is dat de auteur niet alleen deze reflexen benoemt, maar ook handvatten biedt om ermee om te gaan en voorbeelden om het concreet te maken.

Vertaalslag naar de praktijk

Een klein kritiekpunt is dat de praktische adviezen aan het einde soms wat eenvoudiger zijn uitgewerkt dan de rijkdom van de voorafgaande hoofdstukken doet vermoeden. Voor mij zit de echte waarde dan ook niet zozeer in de stappenplannen, maar in de manier waarop het boek je leert kijken. De lezer zal zelf de vertaalslag moeten maken naar de eigen praktijk.

Verplichte kost voor toezichthouders

Juist daarom vind ik Gamechangers verplichte kost voor toezichthouders. Toezicht gaat immers niet alleen over controleren wat er gebeurt, maar ook over begrijpen waarom dingen gebeuren. Dit boek helpt om patronen, hefbomen en systeemdynamieken beter te herkennen. En daarmee om als toezichthouder de vragen te stellen die daadwerkelijk tot duurzame verandering kunnen leiden.

Joris Arts is commissaris bij Woonwaard en lid raad van toezicht bij Woonzorgcentra Haaglanden en GGZ Friesland. Hij houdt zich beroepsmatig bezig met innovatie en verandering in maatschappelijke organisaties.